Chiều thứ Sáu đầu quý, phòng nhân sự kéo ra hai thùng hồ sơ và nhờ mình rà hợp đồng của toàn bộ công nhân xưởng hai. Việc này năm nào cũng làm, nhưng năm đó công ty vừa mua lại một xưởng nhỏ, nên trong thùng có cả những bản hợp đồng do chủ cũ soạn. Mình rút ra được bốn tên gọi khác nhau cho cùng một kiểu quan hệ: “hợp đồng lao động thời vụ”, “hợp đồng khoán việc”, “hợp đồng cộng tác viên”, và một bản ghi tiêu đề rất thật thà là “giấy cam kết đi làm”.
Bộ luật Lao động 2019 không biết đến bốn cái tên đó. Luật chỉ có hai loại hợp đồng lao động, và cái tên ghi trên đầu tờ giấy không quyết định bạn đang ký loại nào. Tối đó về, mình viết lại cho gọn để lần sau gửi luôn cho người hỏi.
Hai loại, không còn ba (hợp đồng mùa vụ đã bỏ)
Trước năm 2021, bộ luật cũ có ba loại, trong đó có hợp đồng theo mùa vụ hoặc theo một công việc nhất định dưới 12 tháng. Từ khi Bộ luật Lao động 2019 có hiệu lực ngày 1/1/2021, loại này bị bỏ. Điều 20 của bộ luật hiện hành chỉ giữ lại hai loại.
Hợp đồng lao động không xác định thời hạn
Hai bên không ấn định ngày kết thúc. Hợp đồng kéo dài cho đến khi có một căn cứ chấm dứt theo luật: người lao động nghỉ việc có báo trước, công ty chấm dứt vì một lý do luật cho phép, hai bên thỏa thuận, người lao động đủ điều kiện nghỉ hưu, và vài trường hợp khác.
Nhiều người gọi đây là “hợp đồng dài hạn” hay “biên chế công ty”. Nhưng đừng nghĩ ký loại này thì không ai cho mình nghỉ được. Công ty vẫn có thể đơn phương chấm dứt nếu rơi vào các trường hợp luật cho phép, ví dụ người lao động thường xuyên không hoàn thành công việc theo tiêu chí đã ban hành, hoặc vì lý do kinh tế, chỉ là thời hạn báo trước dài hơn.
Hợp đồng lao động xác định thời hạn
Hai bên ấn định thời hạn, tối đa 36 tháng tính từ ngày hợp đồng có hiệu lực. Có thể là 3 tháng, 12 tháng, 24 tháng, 36 tháng, miễn không vượt 36. Bản “hợp đồng thời vụ 6 tháng” trong thùng hồ sơ thực chất là hợp đồng xác định thời hạn 6 tháng, cứ thế mà áp.
Còn “hợp đồng cộng tác viên” và “giấy cam kết đi làm”? Luật nói rõ: nếu hai bên thỏa thuận bằng tên gọi khác nhưng nội dung có việc làm có trả công, tiền lương, và có sự quản lý, điều hành, giám sát của một bên, thì đó vẫn là hợp đồng lao động. Mấy công nhân ký “giấy cam kết” ở xưởng cũ đi làm theo ca, chấm công bằng vân tay, nhận lương tháng. Không có lý do gì để coi họ khác người ký hợp đồng chuẩn.
Ký mấy lần thì phải chuyển loại
Đây là chỗ mình gạch đỏ nhiều nhất trong buổi chiều đó. Hợp đồng xác định thời hạn chỉ được ký thêm một lần. Tức là tối đa hai bản liên tiếp. Đến lần thứ ba, nếu người lao động vẫn tiếp tục làm, hai bên phải ký hợp đồng không xác định thời hạn.
Xưởng cũ có một chị kế toán kho đã ký bốn hợp đồng một năm liên tiếp. Bản thứ ba và thứ tư lẽ ra phải là hợp đồng không xác định thời hạn ngay từ đầu. Khi về công ty mới, mình đề nghị nhân sự chuyển chị sang không xác định thời hạn, ghi rõ thời gian làm việc liên tục để sau này tính trợ cấp nếu có.
Luật còn một mốc nữa, thuộc loại chi tiết pháp lý lao động mà người đi làm ít để ý: hợp đồng xác định thời hạn hết hạn mà người lao động vẫn làm việc, thì trong 30 ngày kể từ ngày hết hạn hai bên phải ký hợp đồng mới. Trong 30 ngày đó, quyền và nghĩa vụ vẫn theo hợp đồng cũ. Quá 30 ngày mà không ký gì, hợp đồng xác định thời hạn tự trở thành hợp đồng không xác định thời hạn.
Có vài ngoại lệ được ký nhiều lần hợp đồng xác định thời hạn, ví dụ người lao động cao tuổi hoặc người lao động nước ngoài làm việc tại Việt Nam, cùng một vài trường hợp đặc thù khác do bộ luật quy định. Với công nhân và nhân viên văn phòng bình thường thì quy tắc hai lần áp dụng thẳng.
Đặt cạnh nhau thì khác ở đâu (những chỗ hay bị hỏi)
Ngồi giải thích cho tổ trưởng nghe thì mình hay vẽ ra một bảng như thế này. Phần lớn khác biệt nằm ở thời hạn và ở khoảng báo trước khi muốn kết thúc. Những quyền lợi cơ bản như bảo hiểm, nghỉ phép, làm thêm giờ thì hai loại gần như giống nhau.
| Điểm so sánh | Không xác định thời hạn | Xác định thời hạn |
|---|---|---|
| Thời hạn | Không ấn định ngày kết thúc | Tối đa 36 tháng |
| Số lần ký liên tiếp | Không đặt ra | Ký thêm một lần, sau đó chuyển sang không xác định thời hạn (trừ vài trường hợp đặc thù) |
| Người lao động muốn nghỉ, báo trước | Ít nhất 45 ngày | Ít nhất 30 ngày nếu hợp đồng 12–36 tháng; ít nhất 3 ngày làm việc nếu dưới 12 tháng |
| Công ty đơn phương chấm dứt, báo trước | Ít nhất 45 ngày | Ít nhất 30 ngày hoặc 3 ngày làm việc tùy thời hạn hợp đồng |
| Hết hạn hợp đồng | Không áp dụng | Là một căn cứ chấm dứt; công ty phải thông báo bằng văn bản |
| Bảo hiểm xã hội bắt buộc | Có | Có, nếu hợp đồng từ một tháng trở lên |
Dòng cuối là chỗ người ta hay nhầm nhất. Luật Bảo hiểm xã hội 2024, áp dụng từ 1/7/2025, đưa người làm việc theo hợp đồng lao động từ đủ một tháng trở lên vào diện bắt buộc, bất kể loại hợp đồng nào. Một số ngành nghề đặc thù có thời hạn báo trước dài hơn bảng trên, do nghị định hướng dẫn quy định riêng, nên ai làm hàng không, hàng hải hay quản lý doanh nghiệp thì xem thêm.
Mấy hiểu lầm mình gặp đi gặp lại
“Hợp đồng ngắn thì ít quyền lợi hơn”
Không đúng ở phần lớn quyền lợi. Người ký hợp đồng 6 tháng vẫn được trả lương làm thêm giờ, nghỉ phép năm tính theo tỷ lệ thời gian làm việc, đóng bảo hiểm, được bảo vệ khi bị kỷ luật sai trình tự. Thứ khác biệt là độ ổn định về thời gian, không phải mức độ được luật che chở. Mà ổn định cũng chỉ là tương đối, vì công ty muốn chấm dứt hợp đồng không xác định thời hạn đúng luật thì vẫn làm được.
“Dùng phụ lục để kéo dài cho đỡ ký hợp đồng mới”
Mình gặp kiểu này ở xưởng cũ: hợp đồng 12 tháng, rồi cứ đến hạn lại ký một phụ lục “gia hạn thêm 12 tháng”. Phụ lục hợp đồng dùng để quy định chi tiết hoặc sửa đổi, bổ sung một số điều khoản, và theo cách hiểu của nhiều người làm nghề, không nên dùng nó để kéo một hợp đồng xác định thời hạn vượt mốc 36 tháng hay né quy tắc ký hai lần. Thanh tra hay tòa án sẽ nhìn vào bản chất: người đó đã làm liên tục bao lâu, ký bao nhiêu lần.
“Hợp đồng dưới một tháng thì không cần giấy”
Luật cho phép giao kết bằng lời nói với hợp đồng dưới một tháng, trừ một số trường hợp phải bằng văn bản. Nhưng ở xưởng mình, kể cả hợp đồng ba tuần cho đợt cao điểm cuối năm, nhân sự vẫn làm giấy. Lý do đơn giản: khi có tai nạn lao động hay tranh chấp tiền công, không ai muốn ngồi nhớ lại ai đã hứa gì.
“Ký hợp đồng điện tử thì không có giá trị”
Hợp đồng lao động điện tử có giá trị như hợp đồng bằng văn bản. Nghị định 337/2025/NĐ-CP hướng dẫn hình thức này, có hiệu lực từ 1/1/2026. Hình thức giấy vẫn dùng song song, không bắt buộc phải chuyển.
Nếu bạn đang cầm một bản hợp đồng
Mình hay khuyên đọc theo thứ tự: tên loại hợp đồng và thời hạn ghi ở đầu, ngày bắt đầu, rồi lật lại xem trước đó mình đã ký mấy bản với công ty này. Nếu đây là bản thứ ba xác định thời hạn liên tiếp, hãy hỏi phòng nhân sự một cách bình tĩnh, kèm bản sao hai bản trước. Đa số trường hợp mình gặp là sơ suất hành chính chứ không phải cố ý, và được sửa khá nhanh khi có người chỉ ra.
Thùng hồ sơ xưởng hai hôm đó cuối cùng có mười bảy bản phải làm lại. Không bản nào vì người lao động đòi, tất cả là do công ty tự rà. Mình nghĩ đó là cách làm đúng, và cũng là việc ít ai thấy của nghề.
Bài theo Bộ luật Lao động 2019 và Luật Bảo hiểm xã hội 2024 đang áp dụng tại thời điểm viết; trường hợp đặc thù nên hỏi thêm cơ quan lao động địa phương.
Thu Trang, viết bên hai thùng hồ sơ đã dán nhãn xong.